Waar een wil is, is een wet

BLOG
Wet- & regelgeving
Frank Helsloot
Expert Ruimtelijke Ordening en Duurzaamheid bij Havenland
21 maart 2021

Zomaar iets bouwen, dat kan niet. Dankzij wetgeving worden wilde bouwplannen in goede banen geleid. Maar inmiddels zijn er zoveel wetten, dat door de hele wetgeving de bouw niet meer te zien is. Wetten als oplossing, wetten uit angst, wetten die andere wetten weer onderuithalen …

Het is alweer jaren geleden, maar het heeft een diepe indruk gemaakt op Frank Helsloot, expert ruimtelijke ordening en duurzaamheid bij Havenland. “Ik kom uit de glastuinbouw en toentertijd werden daar de gasleidingen aangelegd.” Die leidingen brachten voordelen met zich mee, vertelt hij. Het was schoner, makkelijker en die oliewagen hoefde niet meer te rijden. “Maar er is één opmerking en die is me echt bijgebleven van mijn moeder, die zei: ik kan de was weer buiten hangen.” Door ruimtelijke ordening de leefomgeving verbeteren, Frank zal zich dat toen niet met die woorden bedacht hebben, maar dit is wel het zaadje geweest naar zijn drang tot ordenen. En orde op zaken stellen is iets wat hij al ruim 40 jaar doet. In verschillende hoedanigheden. 

Tijd voor advies

“Ik kreeg de kans om wethouder te worden, dat heb ik acht jaar lang gedaan. Er kwamen zoveel leuke plannen voorbij, maar het was onvoldoende uitgewerkt, of ze zaten ermee op de verkeerde plek, of het was een politiek onhandig moment, waardoor je nee moest verkopen. Maar een deel van die mensen zag je daarna nooit meer terug.” Hij denkt terug aan knarrenhofjes en de aanvraag uit 2010 voor een nul-op-de-meterwoning. Ergens deed dat Frank pijn, daarom vond hij het tijd worden om als adviseur mensen te helpen die er gewoon zelf niet doorheen komen bij de gemeente. En onder de titel expert ruimtelijke ordening en duurzaamheid fungeert Frank nu als brug tussen mogelijkheid en plan. “Het komt anders niet bij elkaar.”

Consequenties wetgeving

En om te begrijpen wat dan niet bij elkaar komt, legt Frank met een pakkend voorbeeld de problematiek rondom stikstofwetgeving en Natura 2000-gebieden bloot. “De doelstelling is prima, maar toen we de Natura 2000-gebieden benoemd hebben, waren we niet voorbereid op deze regelgeving. Ik zit in Noordwijk, de duinen vallen onder Natura 2000-gebieden – vind ik terecht –, maar het heeft immense consequenties voor de ontwikkeling van een dorp als Noordwijk. Want je zit binnen de afstand waarover die normen voor stikstof gelden. Altijd moet je een berekening maken waaruit blijkt dat het geen extra depositie in de duinen met zich meebrengt.” Frank vertelt over een stalletje op twee km afstand van de duinen met 5 paarden en 60 schapen. De stal staat boven op een hoofdgasleiding, dus de Gasunie vraagt de boer de stal iets te verschuiven. Let op: de stal wordt 10 meter opgeschoven, blijft even groot, het dierenaantal blijft gelijk. Toch moet er een berekening komen dat de dieren dezelfde hoeveelheid stikstof uitstoten. De ontheffing kost meer dan de nieuwe schuur. 

Boer als chemicus

“Het moet simpeler, er zijn veel te veel ambtenaren en er is veel te veel focus op de regels.” Volgens Frank wordt er bij problemen niet gekeken naar ‘welke regels zijn er al’, maar wordt er direct geroepen: dit vraagt om nieuwe regels. Kijkend naar al die regels vragen ze inmiddels van boeren dat ze zich gedragen als chemicus. Want er is de mestwetgeving – geen stikstof in de grond. Er is de natuurwetgeving – geen stikstof in de lucht. En ook de CO2-en fosfaatuitstoot is aan banden gelegd. 

Wetten

Huizen die vandaag de dag gebouwd worden, staan er in 2050 nog steeds. Het is dan ook logisch dat ze alvast voldoen aan de landelijke doelstelling om in 2050 CO2-neutraal te zijn. Toch veroorzaakt deze wijsheid nog de nodige discussie met ontwikkelaars. Gek? Misschien. Maar we lopen weer tegen wetgeving aan. Kijkend naar de Wabo is er nu nog geen grond om duurzaamheid op te toetsen. Dus: er wordt aan de ene kant iets gevraagd, wat aan de andere kant niet valt te toetsen. Gelukkig zijn er wel veel omwegen die naar de juiste duurzame bestemming leiden. Denk aan de Crisis- en herstelwet of de anterieure overeenkomst. En dan zijn er ook nog de wetten tegen de wetten. Frank noemt artikel 2.12 van de Wabo, waarbij een bestemmingsplan niet verandert, maar je toch anders kunt bouwen. Of de hardheidsclausules, waarbij je met zwaarwegende redenen toch kunt afwijken van de regels … 

Ingewikkelde materie dus, die wetgeving. Maar Frank snapt dat wel. “Zolang je op je eigen vlakje op het schaakbord staat en daar vormt zich een probleem dat binnen jouw vlakje nog geen regelgeving kent, los je dat op met nieuwe regelgeving. Dan doe je het in eigen ogen vast goed.” Wat nodig is, is dat we onze eigen situatie verplaatsen naar een breder kader. 

Angst

“Alles is verboden en nu gaan we kijken naar wat mogelijk is”, zegt Frank tegen zijn klanten. In de ruimtelijke ordening is dat natuurlijk ook zo, alles is verboden, alles hetzelfde houden mag. Maar ga de regels niet tot doel verheffen, waarschuwt hij. Nog zo’n heerlijk duidelijk voorbeeld. “Met die sneeuwval kortgeleden werden er straten schoongeveegd en hopen sneeuw op parkeerplaatsen achtergelaten, waardoor mensen met een parkeervergunning hun auto niet meer goed kwijt konden. Er zijn boa’s bezig geweest om bekeuringen uit te delen. Zij hebben hun werk gedaan. Maar kijk dan even naar de doelstelling.”  

Het is angst, is zijn conclusie. Angst dat door jouw ambtelijke fout de wethouder wordt afgezet, omdat alles vastleggen in regels nou eenmaal makkelijker is om te handhaven. Angst voor je eigen bonus, voor een negatief artikel in de krant. Maar verstoppen achter regels om geen stelling te hoeven nemen, kan niet de oplossing zijn. 

Omgevingswet

40 jaar geleden was er de derde nota ruimtelijke ordening. De leidraad voor het hele ruimtelijke beleid. Zo’n drie wetten, lekker overzichtelijk. Inmiddels zijn we bezig met de Omgevingswet waarbij 40 wetten worden samengevoegd. En dat ze die wet al meerdere keren durven uitstellen, is volgens Frank een goed teken. Want de wet is nog niet af of de middelen om de wet uit te voeren zijn nog niet beschikbaar. “Bij de WMO wilden ze niet uitstellen. Er werden tot drie maanden voor invoering nog aanpassingen gedaan. Gemeenten moesten toen nog mensen aantrekken en opleiden.” En het is een publiek geheim dat de WMO niet zo uitwerkt als bedacht. 

Frank is benieuwd naar de uitwerking van de Omgevingswet. “De doelstelling wil dit [de wirwar aan regelgeving] verhelpen, maar ik ben benieuwd naar de uitwerking.” Zijn kanttekening is dat nieuwe beleidsregels na een jaar weer als wetmatigheden kunnen werken. Terwijl we moeten blijven kijken naar de inhoud om te zien wat we mogelijk kunnen maken.

Simpele oplossing

Zo ingewikkeld als de wetgeving is, zo simpel kan de oplossing zijn. “In dat hele proces moet je goed luisteren naar elkaar en kijken of je elkaar kunt helpen.” En daarin is Frank een uitzondering op de regel. “Ik luister naar wat de mens werkelijk wil, naar de doelstellingen achter het plan, dat maakt mij anders. Ik kijk ook naar de langere termijn, afhankelijk van het initiatief durf ik andere eisen te stellen. En een goed plan hoef je niet op een enkel onderdeel af te schieten. Dat zie ik dan juist als een uitdaging.” Frank ziet graag dat mensen elkaar meer helpen. “Het kost je niets, ja tijd, maar het levert je dankbaarheid en plezier op. Werkplezier. Dus niet: kijk wat minder naar de wet, maar meer: kijk naar de doelstelling achter de wet. Ik geniet daar echt van.”