Toekomstscenario's en langetermijndenken

BLOG
Ruimtelijke ontwikkeling
Jet ten Voorde
GIS-specialist/Urban Designer bij Generation Energy
18 juni 2021
Politieke keuzes zijn vaak gericht op de korte termijn. Terwijl toekomstscenario’s uitwijzen dat een langere termijnvisie – met bijbehorende plannen – beter kan zijn voor onze ruimte. Ruimte die nu  soms wel vijf keer geclaimd wordt door en voor verschillende thema’s. Wat een opgave. Tijd om vooraf beter te onderzoeken, want voor je het weet verzuipen we in onze badkuip.  

Onze leefruimte bekijkt ze graag van alle kanten. Privé zoekt ze het graag hogerop, want ze klimt graag. “Het creëert ruimte in je hoofd”, zegt ze daarover. Jet ten Voorde stelt, als GIS-specialist/Urban Designer bij Generation Energy, hoge eisen aan ons ruimtegebruik. “Ik houd van veel verschillende thema’s en die komen samen in de ruimte. Je hebt altijd een raakvlak.”  

GIS-systeem

Data als analysemiddel, Jet weet er raad mee. “In een GIS-systeem [Geografisch Informatiesysteem], maak je verbindingen tussen systemen en thema’s. Maar vooral de conclusie van die analyse maakt het interessant, want wat doen we met het resultaat?” Data dus als startpunt voor het ontwerpen. Over de looks van GIS zegt ze nog: “Het is een combinatie van Excel en kaarten, aan ieder kleurtje, aan ieder vakje kun je gegevens toekennen.” 

Een systeem waarmee je het kaf bij voorbaat al van het koren scheidt. Want ben je op zoek naar een geschikt gebied voor het plaatsen van windmolens of een zonnepark, dan is het fijn als alle mogelijke gebieden daarvoor, zo ‘huppakee’ naar boven komen. “Windturbines, daar is zoveel wet- en regelgeving voor. Een bepaalde afstand tot een woonwijk, een vastgelegde afstand tot een snelweg. Plekken die niet kunnen, komen direct in beeld.” Jet omschrijft dit als volgt: met de analyse breng je de conflicten vanuit ruimtelijk gebruik en wetgeving letterlijk in kaart. En dit is natuurlijk maar één voorbeeld. Handig, zo’n GIS-systeem. 

Bestemming

Een conflict tussen verschillende invullingen voor dezelfde ruimte zou natuurlijk niet mogen, maar is iets wat Jet al vaker heeft gesignaleerd. “De Omgevingsvisies moeten dit aan het licht gaan brengen, welke plek is bestemd voor wat? Maar in de praktijk zie ik dat de afstemming tussen de ministeries en plannen voor ruimtegebruik nog wel sterker kunnen. Iedereen die verantwoordelijk is voor ruimtelijke ontwikkeling, zou ook altijd moeten kijken naar andere lagen van invulling buiten het eigen thema.” En ze snapt dat dit door tijdsdruk en verdeelde kennis niet altijd haalbaar is, maar dit moet wel een gezamenlijk streven zijn. 

Verder kijken dan eigen thema is ook een van de speerpunten van Generation Energy. Wanneer zij kaarten analyseren, halen ze er – natuurlijk wel afhankelijk van de schaal van het project – lokale expertise bij om te ontdekken wat er nog meer speelt. 

Database

“Het Rijk, provincies, gemeenten en kadaster hebben publieke data. Daar vind je thema’s die je kunt selecteren. Bij Generation Energy downloaden we deze informatie en combineren die met onze eigen GIS-database.” Generation Energy heeft zelf ook een database die volledig inzichtelijk is. “Welke in theorie geschikte plekken heb je als het gaat om wind- en zonneparken?” Data kun je delen, methodieken kun je delen en zodoende kan de meest geschikte ruimtelijke indeling sneller worden uitgefilterd en het gehele proces worden versneld, is haar mening. “Omdat je wilt dat ruimtelijk alles goed landt en gelijktijdig dat we de gestelde doelen voor de energieopgave behalen.”

Toch is een kaart op basis van data nooit helemaal objectief. “Je bepaalt altijd: dit laten we zien en dat niet. En als de data van iemand anders komt, moet je altijd bedenken: met welk gedachtegoed is die informatie tot stand gekomen en is ze volledig genoeg voor mijn eigen onderzoeksvraag?” 

Energy

“Energie, een thema dat veel wordt beschreven in getallen. Maar wat betekent dat in ruimtegebruik?” Jet vertelt dat fossiele grondstoffen vaak minder zichtbaar zijn, dat kolencentrales ver weg liggen en qua ruimtegebruik een stuk efficiënter zijn dan veel duurzame energiebronnen. Hierdoor wordt het dus nog belangrijker om andere vormen van ruimtegebruik mee te wegen in de energietransitie. De keuzes die we maken, hebben namelijk hun weerslag op de ruimte die al schaars is. “Ieder stukje Nederland wordt zo soms vijf keer geclaimd. Voor natuur, want de biodiversiteit gaat achteruit, voor wonen, voor water, voor recreatie en voor energie” En voordat je nu als lezer depressief raakt: “Ontwerpend onderzoek biedt uitkomst.” Jet gaat weg van doemscenario’s en kiest ervoor om te kijken naar wat wel kan. “Dan zie je kansen.” 

Jet, voorbeeld

Scenario’s

Ze pakt het verhaal op met toekomstscenario’s en langetermijndenken. Laten we beginnen met die scenario’s. Na data-analyse kunnen verschillende toekomstscenario’s je helpen met de vraag of de ruimte geschikt is voor een bepaalde functie, of juist niet. Niet zozeer om één van de toekomstbeelden te kiezen, maar vooral om mogelijkheden en knelpunten te vergelijken en daarmee te bekijken welke elementen uit het scenario wenselijk zijn. Je kunt deze opties dan concreter afwegen bij het maken van keuzes. 

Laatst las ze in de krant dat er woningen worden gebouwd in de Zuidplaspolder. De polder ligt 6,5 meter onder NAP. De zeespiegel stijgt de komende jaren, in sommige scenario’s met wel 3 meter tot het jaar 2100. “Woningen en een wijk bouw je voor langere tijd, is zo’n plan van woningbouw in de lage polders dan wel handig?”, vraagt ze zich af. Scenariodenken kan daar inzicht in geven. 

“Maar politiek is dit soms lastig. Hier wil men erg graag op korte termijn successen boeken”, gaat ze verder. En geef toe, het is lastig om nu een impopulaire maatregel te nemen, waar je pas in 2050 of later de vruchten van kunt plukken. “Maar toch zou ik daarvoor pleiten, dat bestuurders opkomen voor de toekomst die ver buiten hun eigen politieke termijn ligt.” 

Badkuip

En nu komt Jet pas echt op dreef. “Vraag jezelf af of het wel handig is om economische waarde of woningen toe te voegen in de laagste polders.” Als je Nederland vergelijkt met een badkuip en je jezelf die vraag stelt, kun je uitgaan van het extreme scenario – zoals de snelstijgende zeespiegel – of je kunt uitgaan van een minder extreem scenario. Bij politieke keuzes is dat laatste het meest in trek; keuzes die op de korte termijn voldoende werken. Maar deze keuzes kunnen op de lange termijn best onverstandig en daardoor kostbaar zijn. “Denk aan het periodiek verzwaren van de dijken. Maar op een gegeven moment kan zo’n dijk niet hoger, dan moet je ‘m verbreden of verschuiven. De keuze voor eerst verschuiven en daarna ophogen is uiteindelijk een goedkopere oplossing.” Maar ja, daarvoor moet je dus verder in de toekomst willen kijken... 

Flexibele keuzes

Je moet investeringen doen die meerdere kanten op kunnen, is haar advies. “Zorg dat je de mogelijkheid hebt om keuzes te veranderen. Dat er manieren zijn om naar links of naar rechts af te slaan.” En maak je keuzes bewust, als je er nu voor kiest om de biodiversiteit te verhogen, dan heb je later meer ruimte om andere invullingen te realiseren. “Is stikstof niet meer prangend, kun je stappen zetten. Bekijk de hoeken van het speelveld. Wordt er een nieuwe uitvinding gedaan of is er een nieuwe techniek ontwikkeld, dan kun je doorbouwen aan het opgestarte systeem. Het is een loopje om je toekomstbeeld aan te scherpen. Maak veilige keuzes en timmer de rest niet dicht. Bereid je voor op wat mogelijk kan gebeuren.”