Sterker aan tafel door concreet duurzaamheidsbeleid

BLOG
Duurzaamheid
Beleid & advies
Jeroen Maas
Projectmanager bij abcnova
25 januari 2022

Gemeentes staan aan de lat om fors bij te dragen aan de verduurzaming van Nederland. Maar hoe zorg je ervoor dat duurzaamheid in gemeentelijke aanbestedingen en tenders wordt geborgd? Projectmanager Jeroen Maas deed onderzoek en deelt hier zijn aanbevelingen.

Iemand die Jeroen Maas (26) van de middelbare school kent en hem nu weer terugziet, zal misschien enigszins verbaasd opkijken. Als VMBO-leerling was hij niet erg gemotiveerd en wist hij niet wat hij wilde. Via stages op het MBO vond hij zijn richting en ontwikkelde hij zich vervolgens via HBO en universiteit tot projectmanager bij abcnova in Utrecht. Hij noemt zichzelf “een laatbloeier, met duurzaamheid als rode draad in mijn studie en werk. People, Planet, Profit is voor mij de basis.”

Duurzaamheid borgen

Duurzaamheid was ook het onderwerp van de masterscriptie waarmee hij dit jaar afstudeerde aan de opleiding Planning, Land and Real Estate Development van de Radboud Universiteit. “Er zijn inmiddels genoeg duurzame akkoorden gesloten, bijvoorbeeld het Klimaatakkoord van Parijs en het Nederlandse Klimaatakkoord,” zegt hij. “Maar hoe zijn de resultaten in de praktijk? Op zijn best matig.” Hij spitste zijn onderzoek dan ook toe op de vraag: hoe kunnen gemeentes duurzaamheid borgen in hun aanbestedingen en tenders van een gebiedsontwikkeling?

Tenders en aanbestedingen

Voordat we inzoomen op de onderzoeksresultaten moet eerst de spraakverwarring over de begrippen tenders en aanbestedingen van tafel. “Die twee termen worden soms gelijkgesteld, maar er is een belangrijk verschil: tenders zijn meer vormvrij dan aanbestedingen. In een tender kun je bijvoorbeeld een 1-op-1 dialoog tussen opdrachtgever en potentiële inschrijver organiseren. Een aanbesteding heeft een vaste vorm. Je kunt bijvoorbeeld alleen openbare vragen stellen, zodat de concurrentie altijd meekijkt. En dat maakt uit.”

Thermometer

Jeroen onderzocht 36 gemeentelijke aanbestedingen en tenders in de periode 2016-2020. Daarbij richtte hij zich op verschillende gemeentes en op een breed scala van projecten: klein en groot, binnenstedelijk en buitengebied, en behorend tot verschillende programma’s (wonen, publiek, commercieel of gemengd). “Het onderzoek beperkte zich tot de initiatief- en haalbaarheidsfase, dus tot aan het contract. De realisatie- en beheerfase liet ik buiten beschouwing. De uitkomst kun je zien als een eerste thermometer voor de mate waarin duurzaamheid op dit moment geborgd is in gemeentelijke projecten van de afgelopen vier jaar.”

Duurzaamheidborgingsscores

Op basis van onder meer expertinterviews stelde Jeroen een lijst met acht punten op waarmee hij aan elk van de 36 trajecten een score toekende: ‘hoog’, ‘neutraal’ of ‘ laag’. Tot die acht punten behoort onder meer de keuze in aanbestedingsstrategie, de beoordelingsmethode en de mate waarin het begrip duurzaamheid concreet is ingevuld. Jeroen: “De totale score meet de mate waarin een tender of aanbestedingsdocument de duurzaamheidambities op een robuuste manier weet te borgen.”

Uitkomsten

De uitkomsten van Jeroens temperatuurmeting stemmen niet meteen vrolijk, geeft hij toe. “Het gemiddelde was 50 procent, met grote uitschieters naar boven en beneden. Duurzaamheid is dus gemiddeld slechts in de helft van de gemeentelijke tender- en aanbestedingstrajecten voldoende geborgd. Dat zou minstens 75 procent moeten zijn. Er is een verbeterslag nodig, op verschillende punten.”

Beleid vertalen

Allereerst is er vaak sprake van een ‘implementatiegat’, constateerde Jeroen. “Daarmee bedoelen we het verschil tussen het gemeentelijke beleid en de concrete uitvraag. In sommige gevallen is er op een bepaald terrein überhaupt geen beleid, bijvoorbeeld op het gebied van natuurinclusiviteit. Dan is het logisch dat dat niet in de aanbestedingsdocumenten terechtkomt. Maar ook als er wel zulk beleid is, wordt dat lang niet altijd vertaald naar de uitvraag. Dat is aan de ene kant begrijpelijk omdat gebiedsontwikkelingen steeds complexer worden, met stapeling van ontwikkelambities, maar het is wel een gemiste kans.”

Concreet invullen

Een ander terugkerend probleem is dat het begrip duurzaamheid niet voldoende expliciet wordt gemaakt. Jeroen: “Duurzaamheid is een containerbegrip. Je moet het daarom per beleidsterrein zorgvuldig omschrijven, zodat het ook in een aanbestedingstraject kan worden opgenomen. Nu kan iedereen die bij een aanbestedingstraject betrokken is er een eigen interpretatie aan geven. Dat verkleint de kans dat duurzaamheidsdoelen uiteindelijk in de praktijk worden gerealiseerd.”

Prioritering

Een andere aanbeveling uit het onderzoek is om in de uitvraag een prioritering aan te brengen. Jeroen: “Maak een helder onderscheid tussen harde eisen en wensen. Die eerste moeten gewoon in de voorstellen zitten om kans te maken op gunning. Bij de wensen zit de ruimte voor de ontwikkelaar om de noodzakelijke innovatie te stimuleren. Het is dus ook zaak om in de duurzaamheidsdoelen een prioritering aan te brengen.” 

Tender versus aanbesteding

Een laatste les uit het onderzoek: kies bij complexe projecten liever voor een tender dan voor een aanbesteding. Waarom? “Met een tender kun je een 1-op-1 dialoogronde inbouwen die opdrachtgevers en marktpartijen helpt het vraagstuk kwalitatief scherper te formuleren,” zegt Jeroen, om die uitspraak vervolgens snel te nuanceren: “Een gebiedsontwikkeling vraagt uiteindelijk altijd om maatwerk. En wanneer een gemeente bijvoorbeeld niet veel kennis en ervaring met tenders heeft, kan een aanbesteding beter zijn.”

Sterker aan tafel

Jeroen merkt dat gemeentes zeer geïnteresseerd zijn in de uitkomsten van zijn onderzoek, net als zijn collega’s bij abcnova. “Iedereen voelt de urgentie om te verduurzamen. De wil is er. Waar nu vooral behoefte aan is, zijn handvatten en oplossingsrichtingen.” Zijn belangrijkste advies voor gemeentelijke bestuurders, ambtenaren en raadsleden: “Neem duurzaamheid op een heldere manier op in het beleid van de verschillende beleidsterreinen. Dan zit je sterker aan tafel bij ontwikkelaars en dat helpt om je gemeente uiteindelijk echt te verduurzamen.”