Participeren: moetje of kans?

BLOG
Beleid & advies
Ruimtelijke ontwikkeling
Monique van der Vorst
Adviseur omgevingsmanagement bij Dietz
03 juli 2021
Een goede voorbereiding wordt vaak overgeslagen en de terugkoppeling vergeten. Het beste recept om de participatie in de soep te laten lopen. Opdrachtgevers die participatie uitleggen als ‘wil jij de gewenste antwoorden ophalen’, lust ze rauw en voor een gepeperde mening is ze niet bang. Adviseur omgevingsmanagement Monique van der Vorst ziet participatie vooral als kans. 

“Bij het tijdelijk gebruik van industrieel erfgoed in Tilburg gebeurden er ’s nachts dingen, waarvan je denkt: beter van niet. Veel herrie, feestjes van huurders tot diep in de nacht in een niet geïsoleerde hal. Belden de buurtbewoners ’s nachts de meldkamer van de politie en kregen ze te horen: er is een evenementenvergunning afgegeven. Mensen waren teleurgesteld en je werd nooit teruggebeld.” De oplossing bleek een algemeen telefoonnummer te zijn, dag en nacht te bereiken. En een persoon aan de andere kant van de lijn, die ook actie onderneemt – ongeacht de veroorzaker – en niet doorschuift. Kort samengevat: luisteren en acteren, net zoals bij participatie.

Linking pin

Ooit studeerde ze architectuur, tot ze besefte dat een fijne leefomgeving zoveel meer is dan een mooi huis. Nu is ze de linking pin tussen professionals en leken. “De techniek is geen doel op zich, je doet dat voor mensen. Mensen hebben een thuis nodig.” En inspraak, dat hebben mensen ook nodig, want veranderingen, daar houden ze doorgaans niet van. “Terwijl veranderingen zeker niet altijd slecht en soms zelfs een verbetering zijn.” 

Inspraak

Monique duikt even in de tweede helft van de vorige eeuw. “Mensen wilden inspraak bij besluiten over ruimtelijke processen.” Denk maar aan bestemmingsplanwijzigingen of de toren die volgens het bestemmingsplan tegenover je huis gebouwd wordt. “Er kwamen wettelijke inspraakprocedures”, gaat Monique verder. Maar die bezwaren waren eigenlijk maar een verplicht nummertje, want de verplichting om er daadwerkelijk wat mee te doen, die ontbrak. Mensen wilden meer, ze wilden structureel meedoen, de roep om participatie klonk. En dan laat Monique een klein bommetje vallen: “Maar in de praktijk gaat het nu niet veel beter dan toen.” 

“In de Omgevingswet – die weer uitgesteld is – krijgt participatie echt een rol. De VVD-wet werd in eerste instantie niet gesteund door de PvdA.” Monique vertelt dat de PvdA pas enthousiast werd, toen bekend werd dat participatie een rol gaat spelen. “Op welke manier is alleen niet vastgelegd, maar de kans dat je als burger of bedrijf in het voortraject als belanghebbende wordt aangemerkt, is bij de Omgevingswet vele malen groter.” 

Gedragen plan

Het doel dat je wilt behalen met participatie wordt vooraf bepaald. Het vergroten van draagvlak kan zo’n doel zijn. Monique: “Het gaat om input ophalen en verwerken, van mensen die je eerst goed informeert, zodat het plan niet alleen gedragen wordt, maar zelfs beter uitpakt. Je maakt namelijk gebruik van beschikbare expertise van belanghebbenden. En voor de ontwikkelaar kan het ook nog eens schelen in tijd en kosten.”  

Met een berg aan verzamelde input kun je door naar stap twee: het plan. “Dit gaat vaak fout, googel maar eens op participatie en een omgeving of een project.” Google zal je dan verklappen dat er vaak boze burgers zijn. Waar komen die boze burgers vandaan? “Mensen zijn boos omdat ze niet gehoord zijn, omdat ze niet juist geïnformeerd zijn of juist veel te laat.” 

Informeren

Dat informeren, als je dat terugbrengt naar kleine schaal, hoe zou jij het vinden als je in het plaatselijke sufferdje leest dat je buurman een verdieping op zijn huis gaat plaatsen die jouw je zon ontneemt? Als de buurman dat even met jou had afgestemd ... Op kleine schaal riskeer je een burenruzie, maar wat betekent dat op grote schaal? “De locatieverdeling voor windmolens bijvoorbeeld wordt op regionaal niveau bepaald in een Regionale Energiestrategie.  Bewonersparticipatie speelt daarbij een belangrijke rol, maar bewoners hebben niet altijd – of soms gewoon te laat – in de gaten waar dit over gaat … ” Zo’n windmolen is een blijvend iets, Monique begrijpt dat je daar als belanghebbende boos van wordt. 

Participatierollen

Maar ook als belanghebbende moet je gewoon dealen met besluiten die genomen worden, je mag dan inspraak hebben, de kans dat je meebeslist is zeer klein. De rollen van participatie zijn als volgt:

  • Raadplegen
  • Adviseren
  • Co-creëren
  • Meebeslissen

Monique heeft ondervonden wat het betekent als mensen niet weten welke rol ze hebben. Dan denken mensen die sec geïnformeerd worden dat ze op de stoel van het bestuursorgaan zitten. Ter illustratie nog een verhaal uit Tilburg, waar Monique lang geleden verantwoordelijk was voor het tijdelijke gebruik van een industriële hal. “Na 150 jaar treinen reviseren werd het terrein herontwikkeld. Het werd tijdelijk gebruikt voor evenementen en er kwam een skatebaan. Voor het gebruik en de hinderbeleving werd er een klankbordgroep van omwonenden in het leven geroepen. Maar er waren geen duidelijke afspraken gemaakt over de rol, daardoor krijg je teleurstellingen.” 

Woontorens

Ze vertelt ook over een participatietraject waar ze nu aan werkt: “In Leidsche Rijn worden woontorens gebouwd van 140 meter hoog, dat is hoger dan de Dom.” En dat terwijl in Utrecht de ongeschreven regel bestaat dat niemand hoger bouwt. Maar ja, als je zit met een verdichtingsopgave en te weinig grond … “Iedereen wil wel een tuin met een schutting, maar dat kan niet. Keuzes maken, dat doet de gemeente.” Maar voor het finetunen, daar wordt de buurt bij betrokken, zowel door de gemeente als de initiatiefnemer. “Idealiter gebeurt dit al in een vroeg stadium, dat is hier dan ook gebeurd.” 

Analyseren en communiceren

Het beginstadium is de omgevings- en stakeholdersanalyse. Er wordt van alles uitgezocht: hoe ziet de omgeving eruit, wat speelt zich daar af, hoe was het verloop van andere projecten en de daarbij behorende sentimenten, wat is de bevolkingssamenstelling, wat voor woningen staan er, hoe is het verkeer geregeld, is er veel geluid van de omgeving? “Wat zijn de issues die spelen in dat gebied. De eerste opzet heb je al snel, daarna volgen werksessies.” 

Hoe je de boodschap vervolgens brengt, is van groot belang, vandaar dat Monique ook alles weet over communicatie en verwachtingsmanagement. Want die torens in Leidsche Rijn bijvoorbeeld, dat ze er komen, dat staat vast, dat is beleid. Maar je kunt dan nog wel meepraten over de gevel, het programma in de plint op de begane grond, gedeelde voorzieningen voor bijvoorbeeld mobiliteit en ruimte voor ontmoeting en de inrichting van de voor iedereen toegankelijke buitenruimte. Waarbij de juiste timing – lees: op tijd – natuurlijk van belang is. 

Terugkoppeling

Oké, timing dus en een zorgvuldige afweging van belangen. Het tweede punt dat van cruciaal belang is, is de terugkoppeling. “Eerst informeer je een breed publiek en daarna maak je een selectie van stakeholders waarmee je onderwerpen verder uitdiept. Na het ophalen van de input, het inventariseren en het uitwerken, koppel je het terug.” Maar dat terugkoppelen wordt vaak vergeten. Nog zo’n gemiste kans. Monique checkt de verwerking van de input eerst bij de kleine groep en koppelt daarna ook terug aan de grote groep. “Dat doe je rustig een paar keer, je gaat van breed naar smal en weer terug. Met als doel een duurzame relatie opbouwen met je stakeholders.” En voordat je nu verzucht: ‘wat een moeite’, projecten zijn niet altijd zo groot. “Soms volstaat zorgvuldige communicatie en is bereikbaar zijn, een luisterend oor bieden, een website of nieuwsbrief al voldoende.”

Online keukentafelgesprekken

Voor een Hoogheemraadschap werkt ze aan de participatie rondom een dijkverbetering. Die dijk moet verbeterd, maar de manier waarop, daar mogen de buurtbewoners over meepraten. “Bewoners worden meegenomen in de keuzes, over de voorkeursoplossing, maar er zijn ook maatwerk-issues.” Na de online keukentafelgesprekken – tsja, corona – is bekend wie onderkelderd woont, waar aan de oever een bijzondere boom staat en hoe het water het perceel onder doet lopen.  

“Nadat we breed geïnformeerd hebben wat we gaan doen, hebben we een deel uitgenodigd voor gesprekken en ook aan de rest uitgelegd waarom zij daar nu niet aan meedoen. Best ingewikkeld allemaal, je hebt geen telefoonnummers, dus dat was met briefjes door de deur of op afstand bij de deur. Heel divers.” 

Participatie is leuk

Juist dankzij al die participatiehobbels blijft Monique vol passie over haar vak. “Het is vooral leuk, dat is het. Het wordt vaak gezien als moetje, maar er kan zoveel moois uit voortkomen. Dat mensen trots zijn op hun omgeving en blij zijn met het gezamenlijke resultaat.”