Not in my backyard

BLOG
Ruimtelijke ontwikkeling
Rik Bos
Adviseur Ruimtelijke Ontwikkeling
01 oktober 2021

Waarin een klein land groot kan zijn … dat moet dan bij ons toch op ruimtelijke ordening slaan. Iedere vierkante meter kent namelijk een bestemming. Hoe ga je daar nu op een juiste manier mee om? Welk belang weegt het zwaarst en welke waarde is niet in euro’s uit te drukken? Rik weet het. 

Ruimte ordenen deed hij vroeger al met zijn Legoblokjes. “Als kleine jongen bouwde ik stadjes en dorpjes. Ik was altijd al gefascineerd door de mens, de plek waar-ie leeft en hoe-ie dat dan inricht.” Bouwt hij zijn eerste steden in kleurige blokjes, inmiddels kijkt hij vanaf een hoger schaalniveau naar de ruimte. Rik Bos, via PhnX werkt hij als adviseur ruimtelijke ontwikkeling voor de gemeente Gouda: “Wat zou waar nou goed passen en hoe zorg je ervoor dat de mensen eromheen er geen last van hebben en meer algemeen: hoe moet de stad zich ontwikkelen?”

Kleinschalig

De grootste uitdaging bij die ontwikkeling is misschien wel onze kleinschaligheid. “Nederland is een klein land. Als je Nederland vergelijkt met bijvoorbeeld de Verenigde Staten, dan is het een stadstaat met de Randstad als grote stad en het oosten als meer landelijk buitengebied.” Maar we hebben een ruimtelijke traditie waar je u tegen zegt. 

Gouden Eeuw

Rik neemt ons mee naar de Gouden Eeuw, want dat is een goed voorbeeld van onze rijke ruimtelijke-ordening-traditie: “Dan praat je over de stadsuitbreiding van Amsterdam met de grachtengordel, destijds heel revolutionair.” En die traditie zet zich voort. “Na de Tweede Wereldoorlog heeft het Rijk er sterk op ingezet en visies op een groot schaalniveau gemaakt. Weer later kwamen de Vinex-wijken, er zat altijd wel een groter plan achter. Het is waardevol om onze beperkte ruimte nuttig in te delen. In mijn werk komt dat neer op: wat doen we wel en wat niet en waarom daar wel en daar niet.” 
Rik Bos 1

Waarde(vol)

Waarde is echt een thema voor Rik. Later zal hij vertellen over het ontbreken van waarde bij waardevolle zaken, maar eerst praat hij nog even door over de beperkte en waardevolle meters. “Het is één groot spel van keuzes maken. En soms is dat wel heel complex. Kijk naar de binnenstad van Gouda. Daar komen zoveel tegenstrijdige belangen samen. Enerzijds is er woningnood, anderzijds is er cultureel erfgoed dat je wilt behouden, grote parkeerproblemen, je wilt groen aanleggen, je hebt hittestress, het water staat hoog in Gouda. Ontwikkelen op zo’n plek is best ingewikkeld. Zeker als je ook nog mensen hebt die er al wonen en die bijvoorbeeld ook niet zitten te wachten op een flat in hun achtertuin.” De uiteindelijke keuzes worden vaak gemaakt door het college, de adviseurs adviseren. “Je kunt nooit iedereen tevreden houden, dat is inherent aan politiek.” 

Burgerparticipatie

De Omgevingswet stuurt aan op burgerparticipatie. Burgers, een naar woord vindt Rik, hij heeft het liever over bewoners. “Er wordt gevraagd: wat willen jullie eigenlijk? Bij zaken zoals hoogbouw zullen er weinig mensen zijn die staan te klappen. Soms vraag ik me af of keuzes op de juiste plek worden voorgelegd.” Feit is dat de landelijke overheid zich in de afgelopen 20 jaar steeds verder teruggetrokken heeft. 

Daarvóór had de landelijke overheid de ruimtelijke touwtjes strak in handen, maar het ministerie van VROM is volledig opgeheven. “Het ministerie maakte nota’s Ruimtelijke Ordening over waar het land heen ging op gebied van planologie. Onder meer het groeikernenbeleid, dat je naast de grote steden bepaalde kleinere steden had waar mensen konden wonen. Zoals Alkmaar, Purmerend, Almere.” 

Wat Rik betreft mag de landelijke overheid de regie weer meer gaan pakken. Er worden nu wel heel veel grote keuzes bij gemeenten neergelegd. De oplossing zal ergens in het midden liggen. “Van bovenaf opleggen, dan verlies je draagvlak. En je wilt natuurlijk geen communistische heilstaat. Maar alles van onderaf bespreken, dan kom je altijd tot een compromis en dat is niet altijd de beste uitkomst.” Het positieve aan participatie is dat mensen gehoord worden, en dat willen ze graag. Mensen worden goed geïnformeerd, er is veel meer openheid. Maar te veel water bij de wijn, dat maakt de wijn er niet beter op.

Oké, meer kaders dus vanuit de overheid en participatie vanuit bewoners is een prachtige ontwikkeling, maar afhankelijk van de casus geef je richting aan, leg je twee opties voor, of geef je het helemaal vrij. 

Rik Bos 2

Eigen belang eerst 

De ervaring van Rik is dat individualisering en het toenemende marktdenken ervoor zorgen dat iedereen nog meer naar eigen belang kijkt. “Als ik naar mezelf kijk: een uitbouwtje bij mij, ik vind dat dat moet kunnen. Terwijl als de buurman een dakkapel bouwt en volop in mijn tuin kijkt, dan vind ik dat toch minder.” Kijken vanuit eigen koker helpt de ruimte niet. Met al die meningen en al die belangen zitten we toch in een enorme impasse? “Het is bijzonder complex.”  

Meer trends

Naast alles wat al genoemd is, zijn er nog een paar maatschappelijke trends die iets betekenen voor onze ruimte. “Mensen wonen vaker alleen, we wonen meer in steden, dus meer urbanisatie. Er is toenemende digitalisering, met al dat thuiswerken zitten we er middenin. En dan de auto. Dat vind ik persoonlijk een bijzonder boeiend fenomeen.” Rik legt uit wat er zo boeiend is aan de auto. “De auto is een jong fenomeen. Na de Tweede Wereldoorlog werd dit echt een massaproduct. De overheid heeft dit vanaf de jaren 60 ook enorm gefaciliteerd. Dankzij de auto kwam er economische groei en het gaf mensen vrijheid. Nu zien we ook veel nadelen.” 

Een van die nadelen is de ruimte die ze innemen in steden. Volgens Rik is dat echt ongelooflijk. Als we de ruimte die auto’s innemen in steden met 50% verminderen en veranderen in parken en groen, dan krijgen steden zoveel meer fijne plekken om te zijn. “We moeten een andere verhouding krijgen met de auto. Deelauto’s, parkeren aan de rand van de stad, niet meer twee auto’s voor de deur, inzetten op ov.” En er is nog iets wat hem bijzonder intrigeert, kijkend naar de topics ruimte en milieuvervuiling. “Zat je vroeger met je knieën tegen je neus tijdens het rijden, nu rijdt iedereen in een soort van koets met een motor erin. Maar waarom? Is dat nodig?” 

Gouda heeft al stappen genomen. “Gouda heeft een autoluwe binnenstad en hanteert een nulnorm bij sommige ontwikkelingen.” Oftewel, nieuwe woningen komen zonder parkeervergunningen. Het ov is overal op loopafstand en de openbare ruimte gaat er enorm op vooruit. 

Niet in geld uit te drukken

Iedereen wil toch simpelweg gelukkig zijn! Woonplezier draagt daar enorm aan bij. Gezonde lucht ook, groen in je straat ook … Maar hoeveel is dat je waard? “Wat voor prijs hangen we daaraan, wie betaalt daaraan mee?” We gaan het over geld hebben. Iedereen betaalt mee door middel van belastingen. Moeten grote bedrijven met veel CO2-uitstoot en een groot economisch belang meer betalen? Als we alle losse eindjes aantrekken, ontstaat er een giga-knoop. 

Ons systeem is ingericht op financiële waarde, een oplossing zou zijn om alles wat van waarde is, maar geen financiële waarde heeft, op waarde te schatten. Dan maak je het passend binnen ons systeem. Denk aan natuurgebieden waar we graag recreëren, maar waarop je ook een lucratief gebouw neer kunt zetten. 

Ander systeem

Hoe we ons systeem hebben ingericht, heeft ons als land natuurlijk enorm vooruitgeholpen. De vraag is nu of een stapje terug niet handiger is. “Je hebt ons systeem niet in 10 jaar veranderd. Maar dat dat nodig is, is inmiddels wel opgemerkt.” 

“In de schaarse ruimte die we hebben, moet je ervoor waken dat je dingen kwijtraakt die je nooit meer terugkrijgt. De biodiversiteit heeft geen waarde in de markt. Niemand betaalt daaraan, maar het is fijn dat we het hebben.” Natuurgebieden en biodiversiteit moeten natuurlijk beschermd worden. Gelukkig zijn daar inmiddels ook voldoende groene voorbeelden bij. “Denk aan Rotterdam met de daktuinen. En de gemeenten die kiezen voor auto’s eruit en groen erin.” 

Begrip, kaders en inspraak

Not in my backyard is nog wel een ding, kijkend naar de openbare ruimte. Denk nog even terug aan die dakkapel, om maar niet te spreken over het bekende voorbeeld van de windmolen. Maar dat geldt ook voor het ‘recht’ van de eigen auto voor de deur. Participatie kan hierbij helpen – ondanks de vertragende en soms moeilijke factor. Begrip kweken voor het grote verhaal. “Uw kind wil later toch ook een woning in Gouda? Als je zaken gewoon neerplempt, krijg je weinig handen op elkaar.” 

Het moraal van dit verhaal: meer kaders vanuit de landelijke overheid, minder focus op sec economische groei, breder zicht dan persoonlijk belang op de eigen vierkante meters en herwaardering van de natuur! De backyard is eigenlijk van ons allemaal, daar moeten we wijs mee omgaan.