Digitale participatie in tijden van corona

BLOG
Beleid & advies
Ruimtelijke ontwikkeling
Wouter Gaastra
Adviseur ruimtelijke ontwikkeling en energietransitie bij Witteveen+Bos
12 juni 2021
Klimaat, mobiliteit en woningnood een probleem? Het vinden van draagvlak voor de oplossingen hiervoor is pas écht een opgave. Hoe zorg je ervoor dat iedereen zich in dit verhaal gehoord voelt? Zeker in tijden van corona een uitdaging. Participatie is het antwoord. En petje op, petje af voor die ene woonwijk kan ook prima online!

Voor zijn plezier gaat hij met zijn oud-studievrienden op treurtrip in Nederland. Een roadtrip langs vergane glorie, of misschien meer langs bijzonder kansrijk gebied. Wouter Gaastra blijft zich verwonderen over Nederland in al zijn facetten. “Wat gebeurt er in de wereld om ons heen en hoe verhoudt zich dat tot elkaar.” Een mooie eigenschap, want deze komt ‘m als geograaf en planoloog bij Witteveen+Bos goed van pas. 

Draagvlak

“We moeten draagvlak creëren. Nederland is maar een klein land, met veel verschillende belangen en torenhoge ambities die met elkaar botsen. Dat vraagt om continu afwegen, mensen vertellen wat je gaat doen en mensen overtuigen van de noodzaak. Dat is een complex speelveld. Dat overtuigen, vind ik, is vaak een veel grotere opgave dan de technische mogelijkheden. Die ontwikkeling gaat door, zijn we goed in, superbelangrijk. Maar het belangrijkste is draagvlak.” De Omgevingswet – hij gaat er echt een keer komen – geeft veel ruimte aan participatie. Dat de vrije vorm een potentieel gevaar kan vormen, daarover later meer. We moeten loskomen van sectoraal denken en integraal gaan werken, vertelt Wouter. Samen kijken naar de mogelijkheden, dat is in ieder geval iets waar hij veel energie van krijgt. 

Dat participeren een grote opgave is, lijkt inmiddels tot meer disciplines door te dringen. Wouter: “Mensen komen steeds meer bij mij ‘Hé, ik heb een opgave, maar geen idee hoe ik de omgeving meekrijg.’ In een goed projectteam is een integrale spil nodig.”  

Schoolvoorbeeld

We gaan naar Wageningen. Volgens Wouter vinden we hier het schoolvoorbeeld van succesvolle participatie. “Bij participeren denk je al snel aan de 50-plusser, witte man, goed geïnformeerd. Maar bij participatie wil je juist dat iedereen zich gehoord voelt.” Iets wat in Wageningen met zijn actieve bevolking dus goed lukt. Een mondige en betrokken bevolking, omschrijft Wouter de inwoners. 

Fantastisch natuurlijk wanneer de bevolking zo goed meedoet. Dat is namelijk ook het doel van de Omgevingswet. De nieuwe wet vraagt alleen wel om een hoge zelfredzaamheid van de bevolking. Een bevolking die goed geïnformeerd is en bepaalde kennis heeft. Een verantwoordelijkheid die misschien wel te groot is voor veel bewoners van andere plaatsen in Nederland. “Hoe gaan we dit goed laten landen in andere trajecten?” Wouter spreekt hierover zijn zorgen uit. 

Dorschkamp

In Wageningen gaat het om participatie met betrekking tot de Dorschkamp. “Een braakliggend, verfrommeld bosgebied aan de rand van de Veluwe met een enorme potentie.” Het plan is: hoogwaardige woningbouw. Ooit stond er een oud landgoed, dat is gesloopt. Daarna kwam er een ziekenhuis, ook gesloopt. TNO heeft er een bosbouw-proefstation gehad en nu is er een AZC, een tijdelijk eco-dorp en een fietsbaan. Een gebied dat voor van alles en nog wat is ingezet. Klinkt misschien groots, maar is klein. Het gebied kent de volgende afmetingen: 1 bij 2 km. Wat er ook gaat gebeuren, het moet groen en duurzaam zijn en cultuur en historie moeten er een plekje krijgen. Wat betreft de woningen is 15% bestemd voor sociale huur en middenhuur. Tot zover. 

Afstemmen

“Een participatietraject is maatwerk. Je stemt af op de doelgroep.” Wouter bestudeert allereerst de gemeente: wat kenmerkt de bevolking, wat is het stemgedrag, hoe is het inkomen, wat is de verhouding autochtoon-allochtoon en wat is de woningwaarde? Voor hem waardevolle informatie. 

Maar voordat je op de doelgroep kunt afstemmen, luister je eerst naar de ambitie en de wensen van de gemeente. En vanwege de vorm die niet vastligt, vraagt de ene gemeente om het hele pakket en is participatie voor de andere gemeente een moetje. Luister je naar drie mensen, heb je namelijk ook aan de verplichting voldaan. 

Iets wat natuurlijk ook met het aantal beschikbare FTE’s, de kennis en het budget te maken heeft. De gemeente heeft een pot met geld, maar kan die maar één keer uitgeven. Kies je voor het stimuleren van woningbouw of dicht je toch de gaten in de zorg? “Financieel staan veel gemeenten onder water.” En juist voor een goede uitrol van de Omgevingswet hebben gemeenten vaak meer slagkracht en kennis nodig, volgens Wouter. 

Digitale participatie

Participatie in coronatijd is participatie in een ander jasje. De fysieke samenkomsten verplaatsen zich naar de online omgeving. “In het begin dacht ik echt: hoe gaan we dit allemaal online optuigen?” Maar zoals voor iedereen in het vakgebied was er geen andere optie, het was gewoon gaan en al doende leren. “Met zijn allen hebben we heel snel ontdekt wat digitaal mogelijk is.” Een groot voordeel van online, van een digitaal participatie-platform tot een digitale bijeenkomst, is dat je een grotere groep kunt bereiken. 

“Om goed van start te gaan is fysiek aanwezig zijn wel fijn”, geeft Wouter aan. Gelukkig kon dat bij de eerste ontwerpsessie van de Dorschkamp nog wel. September 2020, in een wijngaard op het terrein. “Een bewust kleine groep van omwonenden, relevante beleidsambtenaren en maatschappelijke clubs. Ik noem duurzaam, erfgoed, woningbouw, tiny houses …” Sessie 1, het ophalen van de input, was dus fysiek. 2 tot en met 4 was digitaal: toetsen, aanscherpen en plan presenteren. Maar er zijn volgens Wouter ook genoeg voorbeelden van succesvolle trajecten te noemen die volledig digitaal waren.  

Interactief

Fysieke werkvormen zijn schetsen, groepjes, petje op, petje af. Maar ook online wil je natuurlijk geen platte powerpoint-presentatie geven, het gaat juist om de interactie. Dankzij online tools zoals Mentimeter en Kahoot kun je vragen stellen, prikkelende stellingen deponeren, samen schetsen in Mural en nog veel meer. Deelnemers loggen in op hun eigen mobiel en je hebt een interactief – maar niet rommelig – geheel. De resultaten komen grafisch in beeld. “Het is belangrijk dat je daarna niet zelf gaat invullen, maar dat je de deelnemers aan het woord laat.” 


Mural-sessie tijdens bewonersavond transitievisie warmte Hollands Kroon (winter 2021) .

In breakout-rooms laat je de mensen uiteengaan en schetsen kun je nog steeds samen maken door schermen te delen. Maar wil je dit allemaal inregelen, dan heb je daar een behoorlijk apparaat voor nodig achter de schermen. “Wil je dat het goed gaat, heb je een voorzitter nodig, moderator, drie ontwerpende experts, notulisten voor alle teams die uiteengaan. Want digibeten, zijn die er nog? Zorg altijd voor achtervang, als iemand uitvalt, kunnen ze je bellen, help je ze er weer in. Ook ouderen.” 

Op hoofdlijnen

De grotere uitdaging bij de Dorschkampsessies was mensen continu voor ogen houden dat het om een schets ging en dat de details nog niet ingekleurd hoefden te worden. “Het gaat om een ontwerp op hoofdlijnen. Het stedenbouwkundig plan komt nog en ook dat wordt weer gerealiseerd met participatie. Dat was nog wel een lastig spanningsveld.” Maar de kaders liggen nu klaar, dit plan kan door.

Participatievormen

Wouter heeft nog meer participatievormen die hij graag inzet rondom bijvoorbeeld omgevings- of warmtevisie. De hybride vorm die naar zijn idee toekomstbestendig is, komt hierin ook naar voren.

  • Bijeenkomsten met mensen in de zaal en mensen die online aanschuiven.
  • Met de camper of een stand op pad.
  • Een traditionele straatenquête houden of langs de sportvelden. 
  • Een QR-code die verwijst naar de site – een participatieplatform – waar mensen hun mening kunnen achterlaten. “We hebben ansichtkaarten verstuurd met daarop de QR-code.”
  • Generatiegesprekken: scholieren in gesprek laten gaan met ouderen: Hoe zie jij de toekomst? 

“En er is nog zoveel meer te verzinnen …”

Foto 02

Straatenquêtes voor de omgevingsvisies OVER-gemeenten (najaar 2019).

Kernpartners

Wouter zoekt altijd bewust naar kernpartners. Partners die een groter belang vertegenwoordigen. Denk nog even aan die corporatie, maar ook een zorginstelling of een ondernemersvereniging. Ook qua communicatie maakt hij graag gebruik van dat wat er al is. Het plaatselijke sufferdje, de gemeentelijke social-mediakanalen, de WhatsApp-buurtgroepen. Ga je op wijk- of straatniveau, dan moet je echt langs de deuren. “Dat is een grote investering, dat kan niet digitaal. Maar dat hoeft ook niet. Zelfs niet in coronatijd.” 

(Online) bewonersavonden, waarbij toehoorders gewoon informatie ophalen, tot aan bewoners die actief betrokken willen meepraten aan de tekentafel. Participatie: voor ieder wat wils. “Fysiek blijft nodig, vooral als het gaat om draagvlak en overtuigingskracht. Maar kijk vooral wat digitaal kan en gebruik de juiste tools voor de afhechting.”