Deal or no deal, hoe duurzaam is jouw city?

BLOG
Beleid & advies
Duurzaamheid
Projectmanagement
Ruimtelijke ontwikkeling
Bart Stoffels
Eigenaar Stadsstromen
15 juli 2021
City Deals, een deal tussen steden, ministeries, publieke en private partijen. Samen op zoek naar een integrale aanpak rondom urgente thema’s. Op jacht naar sleutels op juridisch, financieel en methodisch vlak, maar ook op het gebied van ontwerpsystematiek. En als ministeries meekijken, kan er op rijksbeleid snel worden bijgestuurd. Handig. 

Zijn ouders vertellen nog vaak het verhaal dat Bart Stoffels als zesjarig jongetje niet de Suske en Wiske in bed las, maar de Bosatlas. “Het is een aangeboren afwijking”, grapt Bart als hij vertelt over zijn fascinatie voor topografie en aardrijkskunde. “Ik wilde weten hoe ruimte in elkaar zit.” Nu is Bart eigenaar van Stadsstromen, waarmee hij werkt aan de duurzame stad en heeft hij een grote rol als kwartiermaker in de City Deals. 

Energietransitie

We staan voor een paar grote opgaven, dat is algemeen bekend. Bart somt ze nog even op: “Deze drie zijn in het fysieke domein van de stad het grootst: energietransitie, klimaatadaptatie en herstel van biodiversiteit.” Het ingewikkeldst van deze drie is de energietransitie. Dit is zijn waarom: “Omdat technisch ruimtelijke implicaties nog hartstikke onduidelijk zijn. We weten niet hoe we steden moeten aanpassen. We zitten nog steeds in pilots, zoals aardgasvrije wijken, en dat gaat moeizaam. We weten hoe we windmolens moeten neerzetten en zonneweides en dat dat maatschappelijk ook wel draagvlakproblemen met zich meebrengt, maar hoe je steden transformeert, dat hebben we nog onvoldoende in de vingers.” 

Klimaatadaptatie

Kijk je naar klimaatadaptatie, dan is er in tien jaar tijd een enorme sprong gemaakt wat betreft beleidsontwikkeling. “We weten wat voor type oplossingen nodig zijn, hoe je watersystemen moet verbeteren van de schaal van de regio tot aan de stoeptegels. De hoe-vragen zijn beantwoord, nu is het gewoon doen.” En dat doen is aan de overheid, die daarvoor samen moet werken met vele partijen, zoals woningcorporaties en bedrijven. 

Herstel biodiversiteit

Het herstel van de biodiversiteit zit er vooralsnog precies tussenin. Zo is bijvoorbeeld de bodemkennis er wel, maar zijn er maar enkele kennisdragers die als de wiedeweerga alle hoe-vragen van anderen moeten beantwoorden. Die kennis moet overgedragen worden aan de beheersector, is Barts mening. 

Sleutelpositie

En nu komt het: gemeentelijke organisaties hebben de sleutels in handen, zegt Bart. “In de City Deals nemen zij het voortouw en kijken de ministeries mee. Als ze snappen wat de praktijk vraagt, kan het rijksbeleid bijgestuurd worden.” Gemeenten moeten zelf ontdekken wanneer, waar en hoe het samenvoegen van transities wenselijk is. Dat moeten ze wijk voor wijk bekijken. Als je je afvraagt waarom dat nou niet sneller kan, dan heeft Bart daar ook een antwoord op: dan lopen gemeenten namelijk financieel vast.  

“Stel je voor, je wilt een warmtenet aanleggen in een wijk. De straat moet open, weet je wat, als de straat toch open moet, dan gaan we meteen de straat herinrichten. Maar dan zul je net zien dat de straat zes jaar geleden al open is gegaan en dat er op de begroting geen ruimte is om meer te doen dan de aanleg van dat warmtenet.” Financieel moet er een juist momentum zijn: investeringen naar voren halen of juist uitstellen. Gemeenten en hun partners in de stad moeten dit spel eerst slimmer leren spelen. Maar zich ook realiseren dat dit een ingewikkeld spel is en dat ze ook de ruimte moeten nemen om te experimenten. Want wat gisteren werkte, werkt vandaag gewoon niet meer. Oftewel, stel grote maatschappelijke doelen boven de eigen beleidslijn. Samenwerken dus ... 

City Deals

En samenwerken is wat er gebeurt in die City Deals. Sinds 6 jaar zijn er in totaal al 26 deals gesloten, waarvan de nodige zijn afgerond. Waar komen die deals vandaan? Vanuit Europa kwam de European Urban Agenda, in Nederland vertaalde deze zich tot de City Deals. Europa zag dat er in de steden steeds grotere opgaven komen te liggen. Tegelijkertijd staan daar ook de universiteiten en is er een bloeiend bedrijfsleven. Innovatie binnen handbereik en beleid dat achteropraakt. “Kijk maar naar over zoveel jaar zoveel CO2-reductie, het werkt niet zo. De praktijk in de steden is veel ingewikkelder dan je in een ministerie kunt bedenken. Dus er moeten situaties zijn waarin steden zelf actiever mee gaan doen in beleidsvoering.” 

Dat was best spannend, zegt Bart daarover, want zoiets wordt in het leven geroepen, terwijl de meeste ministeries er aanvankelijk geen behoefte aan hadden. Hun grondhouding was soms sceptisch: wat voegt dit toe? Maar terwijl zij dachten dat ze goed bezig waren, gunden ze de gemeenten soms niet meer dan een plek in de klankbordgroep van een beleidsprogramma. “Dat is werkelijk iets anders.” 

Ambitieniveau

Zwolle wilde wel de leiding pakken wat betreft klimaatadaptatie en betrok Bart hierbij. Ze kozen voor Annemieke Nijhof als ambassadeur. “We hebben haar naar Den Haag gestuurd om een goed ambitieniveau te creëren. Dat was een fijne start.” Al snel sluiten grote steden aan: Rotterdam, Den Haag, Dordrecht ... Na zijn rol als kwartiermaker voor deze City Deal is hij door de betrokken steden en het ministerie van IenW gevraagd om te blijven. Nu richt hij zich op openbare ruimte. “Superleuk om te doen en nu met die nieuwe City Deal weet ik direct tien dingen die ik beter ga doen.” 

De praktijk

Wil je iedereen erbij houden, moet je steeds weer terug naar praktijkvoorbeelden. “Complexe vragen slimmer oplossen, daarvoor wil je vaak hoog over, maar je moet de casuïstiek voelen. Steeds weer terug naar de praktijk.” Tijd dus ook voor een praktijkvoorbeeld. Financiën zijn al genoemd, we pakken een juridisch voorbeeld. Onder de grond is er namelijk een juridisch probleem (on)zichtbaar. De straat ligt bomvol kabels en leidingen – en dit wordt alleen maar erger – maar gemeenten kunnen hier beperkt juridisch op sturen, omdat een aantal netbeheerders onder hun eigen wetgeving valt. “Dat is op termijn geen houdbaar model meer, dat moet op de helling.” 

Het voorbeeld: herinrichting Coolsingel Rotterdam. “Je ziet dat het aangenamer is dan vroeger, minder auto, meer fiets, maar veel mensen hadden het graag groener gezien. De waterdeskundigen hadden er graag een waterbufferende functie in gewild. Maar dat betekent dat je de Coolsingel onder de grond totaal anders had moeten inrichten. Dan had je meer tijd nodig gehad om tot een integraal ontwerp te komen en wellicht, bij tegenwerkende partijen, had je onorthodoxe afspraken moeten maken met de eigenaren van al die kabels of leidingen, zodat je ruimte voor groen en water krijgt. Pas dan kan het bovengronds ook daadwerkelijk anders.” 

Rotterdam maakt nu convenant-afspraken met deze partijen, maar realiseert zich dat ze misschien ooit wel een juridische stok achter de deur nodig heeft. “Daarom trekken zij nu hard aan het juridische spoor in deze City Deal. Met experts op dit vlak uit andere steden worden relevante ministeries uitgenodigd, maar ook de private partijen. Wil je een wet aanpassen, dan heb je een lange adem nodig.”

Waterwet

Een stuk wetgeving aanpassen is het lastigste, is zijn ervaring. En Bart kan het weten, want hij heeft – naast veel andere partijen – meegewerkt aan de argumentatie voor aanpassing van de Waterwet met de City Deal klimaatadaptatie. “Het Deltafonds heeft een jaarlijkse bestedingsruimte van 1,2 miljard onder leiding van de deltacommissaris. Maar daarbinnen was geen financieringsmogelijkheid voor kleinschalige adaptatiemaatregelen in de stad. Het was gelabeld aan grote zaken zoals dijken, stormvloedkeringen en rivierverruiming … zeg maar, de grote investeringen. Maar de hele optelsom van steden van het riool afhalen en meer groenblauw maken, is ook een megagrote opgave. Waarvan gemeenten zeiden: het helpt enorm wanneer het Rijk mee-investeert. Wij hebben als City Deal mogen spreken tijdens de hoorzitting in de Kamer, dat was een mijlpaal. Twee jaar later heeft de Kamer de Waterwet op dit punt herzien. Cora van Nieuwenhuizen heeft hiervoor 200 miljoen als cofinanciering beschikbaar gesteld.”

Bart Stoffels afbeelding klein

BoschSlabbers landschapsarchitecten en Buro Bergh

Successen

Nu houdt Bart zich bezig met de Openbare Ruimte en dan ziet hij berichten in de groepsapp van de community of practice voorbijkomen, die hem trots maken. “Gemeente Den Haag die reageert op gemeente Rotterdam: dit is echt supergaaf, dat hebben wij ook nodig. Wil je dit volgende week in mijn managementteam komen presenteren? En dan krijg je direct reactie: is goed, kom ik doen. Dat was nooit gebeurd zonder City Deal.” Dat het op de vloer verandert, dat vindt Bart inspirerend.

Meedoen

Doe je mee met een City Deal, dan is dat altijd intensief. Je moet volop meedoen en je directeur en wethouder aanhaken. “Niet iedere gemeenteorganisatie kan dat goed leveren. Tegelijkertijd zien we dat kleinere gemeenten vaak praktischer en sneller werken.” Daarom start Vereniging Stadswerk – als tweede ring van City Deals – na de zomer ook een community of practice voor kleine gemeenten. Je kunt je nu nog aanmelden. En wat betreft de City Deal, heb je er oren naar, dan kun je je dit jaar nog opgeven. Bart: “Het programma City Deals van Agenda Stad lijkt steeds sterker te worden. Het kost een flinke inspanning, maar levert veel op en is daarmee van onschatbare waarde.”