Boeren, burgers en buitenlui van egocentrisch naar ecocentrisch

BLOG
Duurzaamheid
Harro Wieringa
Landscape architect at Witteveen+Bos
13 januari 2022
Luuk van Zwam
Urban Designer at Witteveen+Bos
13 januari 2022

Bij advies- en ingenieursbureau Witteveen+Bos laten ze zien dat je verder kunt kijken dan je eigen ego, voordeur of vakgebied. Zij betrekken ecologen bij hun ontwerpen en houden rekening met een heel landschappelijk en ecologisch systeem. Toch blijft ecologie nog een ondergeschoven kindje door ego’s en economie. Maar van ego- naar ecocentrisch kan in een generatie tijd. 

In gesprek met Luuk van Zwam, stedenbouwkundig ontwerper en bezig met afstuderen aan de academie van bouwkunst, en Harro Wieringa, landschapsarchitect. Twee mannen met een passie voor Moeder Aarde. Luuk: “Wij zijn een ontwerp- en ingenieursbureau met een integrale visie.” Harro: “Het gaat bij ons verder dan natuurinclusieve steden, het gaat om natuur vermeerderen. We laten meer natuur achter dan dat er daarvoor was.”

Luuk en Harro willen de ecologische crisis waar we middenin zitten een halt toeroepen en zien de woningopgave daarvoor als een kans. Die ecologische crisis, hoe definiëren ze deze? Luuk: “Het gaat om een afname van de biodiversiteit. Een afname van levenscomfort.” Harro vult aan: “Het gaat om voedsel, water en schone lucht. Het gaat om onze primaire levensbehoeften en onze kinderen gaan daar over 40, 50 jaar last van krijgen.”  

Wolven en biodiversiteit

Harro vertelt over vluchtelingenstromen, over overstromingen. “Het is geen 5 voor 12, het is 10 seconden voor 12.” Nederland heeft op dit moment een ecologische footprint van 4,4 hectare per inwoner. Even ter vergelijking, in Afrika is dit 1,1 hectare. En de gevolgen zijn schrijnend. 

De heren schetsen het volgende beeld: ons landschap wordt nu nog veel monofunctioneel en sectoraal ingedeeld, maar de ecologie kent geen grenzen. Ecologie bestaat uit doorlopende systemen. Luuk haalt het voorbeeld van de wolf aan. De wolf is niet altijd welkom omdat zijn komst ten koste gaat van de economie, landbouw in dit geval. Luuk: “We mogen blij zijn dat de wolf terug is. Hij zorgt voor meer biodiversiteit door natuurlijke selectie bij hoefdieren en de opkomst van aaseters. En dat heeft een gunstige invloed op biodiverse flora. We zullen daarbij wel mee moeten denken over innovatieve landbouwvormen die ook voor boeren werken. Vormen die uitgaan van minder nutriënten door bemesting of nutriëntenonttrekking door monoculturen van vegetatie als mais.” Harro: “Het duurt 50 jaar voor je een bodem weer op niveau hebt.”  

Onder water

Limburg, voorjaar 2021, wie heeft het nog scherp op zijn netvlies? Harro: “Waterschade in gebouwen, kapotte wegen, oogst kapot.” Luuk: We kijken naar oplossingen zoals hogere dijken. De ecologische crisis staat voor sommige nog te ver weg in de tijd, de economische staat om de hoek.” Volgens Harro gaat het hierbij ook om functioneel en eigendomsgericht denken. Het probleem is water, dus waterschap moet het oplossen. Maar water stopt niet bij een eigendoms- of landgrens en daarmee is water ieders verantwoordelijkheid.

Harro: “Als we echt iets willen veranderen, is vertraging van de waterstroom door bossen aanplanten bovenstrooms net zo belangrijk als ruimte geven aan de rivier in Nederland om te voorkomen dat het gletsjerwater in één keer van de berg afstroomt.” En dat dat niet overal is doorgedrongen, is geen kwestie van niet kunnen, maar een kwestie van niet willen, volgens Luuk. Gek eigenlijk, want je beschermt oogsten, drinkwater, beesten … mensen! 

Voor de korte termijn mag het weinig kosten, maar als die regel wordt gevolgd, dan levert het op de lange termijn niets op. “De urgentie is hoog. Moeten mijn kinderen, door toenemende hittestress en hogere waterstanden over 40 jaar verhuizen naar Noord-Scandinavië?”, vraagt Harro zich af. 

Verschillende belangen en inzichten

Ecologie in plaats van economie, het vereist een paar andere inzichten. Maar iedereen kan een verschil maken, zo simpel is dat. Iedere bewuste burger kan zijn eigen verantwoordelijkheid nemen. 

Aangezien we in een democratie leven, kunnen we van onderaf een signaal afgeven, anders dan economisch en eigenbelang. Mensen houden zich namelijk bezig met hun kinderen en kleinkinderen en voor hen willen ze een gezonde aarde achterlaten. Dan gaat het dus om een langer tijdsbestek dan een politieke agenda van vier jaar of een economische doorkijk van 10 of 20 jaar. Als dat signaal doorsijpelt, dan kunnen we ons denken op meerdere niveaus sneller afstemmen met het systeem. 

Dat Nederland op de klimaattop in Glasgow heeft aangekondigd toch ook af te zien van buitenlandse investeringen in kolen, olie en gas vanaf 2022 laat zien dat het publieke debat invloed heeft. 

Natuurlijk oppervlak 

Een huis of een kantoor, vier gevels en een dak. Volgens Harro allemaal te combineren met groen of blauw. “Dan heb je vijf keer zoveel natuurlijk oppervlak.” En wat te denken van alle fijne neveneffecten, zoals extra isolatie, minder hittestress, het afvangen van fijnstof en een groen dak dat water vasthoudt, waardoor het rioolstelsel niet zo hoeft te worden belast. 

Van jouw groen-blauwe huis naar de singel, de gracht en zo via het spoor naar ruraal gebied. Dat is hoe Luuk en Harro het voor zich zien. De stad als katalysator richting ruraal gebied, want treurig genoeg is er op dit moment meer biodiversiteit te vinden in steden dan in agrarisch gebied. 

Concreet: de gemeente pakt de groene netwerken op om de bronnen [huizen/kantoren] aan te verbinden. De infrastructuur – snelwegen en spoorlijnen – brengt de biodiversiteit dan van onze steden naar het platteland en maakt de rurale gebieden, de groene woestijn, weer biodiverser. De bermen van onze infrastructuur als de perfecte corridor. 

Doelsoort 

We maken het nog even iets tastbaarder voor de bron, voor jouw groen-blauwe huis. Harro: “Je moet nauw aansluiten op de doelsoort.” Kies dus niet zomaar een boom voor in de tuin, kijk welke boom bijdraagt aan de omgeving. Zoek een boom die past bij de doelsoort. Volgens Harro zijn hier kaarten van te vinden zoals ‘Natuur Netwerk Nederland’, maar je moet hier wel naar op zoek. Het helpt wanneer gemeenten hun bewoners hierin faciliteren en de overheid haar burgers gericht benadert om de eigen buurt soortspecifiek te vergroenen.  

Ecologie als economische parameter

En daarmee wordt het meteen nog weer een stukje ingewikkelder, want dan gaat het ineens over verantwoordelijkheid. En zoals gezegd, de politiek heeft een dynamiek van vier jaar, de economie – banken – kijkt vaak tot tien jaar vooruit en ecologie komt dan als hekkensluiter aanzetten vanwege haar langere oorzaak-gevolg-relatie. Het is duidelijk, als het gaat om vandaag dan wordt de economische impact van ecologie nog altijd niet op de waarde geschat die het vaak heeft. Vandaag spelen vaak andere belangen.  

Alle lagen

Bij Witteveen+Bos pakken ze het hele scala vanaf de bron tot aan het systeem aan. Luuk: “Wij ontwerpen een object binnen een systeem. Wij onderzoeken alle lagen van de planlocatie en kijken hoe de verbindingen werken. Eén interventie heeft invloed op het hele systeem. Je moet het systeem begrijpen wil je het systeem kunnen veranderen.” De overheid moet daarvoor alle benodigde informatie over het systeem makkelijk beschikbaar stellen. Ingenieurs en ontwerpers helpen bij het maken van dit beleid en de vertaalslag naar de bevolking en aannemers maken dit tastbaar en uitvoerbaar. 

Juiste plek, juiste manier

Als we de woningnood voor ons willen laten werken om er een ecologisch succes van te maken, moeten we nu beginnen met anders bouwen. Hoe? Harro: “Door wat er gebouwd wordt op de juiste plek te bouwen op een juiste manier.” Ze denken groen, ze denken aan drijvende woningen, bouwen op terpen of juist verdichten op de hogere gronden van Oost-Nederland. Als we de woningen niet op de juiste plek bouwen, zijn ze over veertig jaar niets meer waard. We kunnen namelijk niet eindeloos doorpompen en dijken verbreden. Luuk: “De woningopgave laat zien dat we blijkbaar veel geld overhebben voor woningen, dus we kunnen ook kwalitatieve woningen bouwen, woningen die coherent zijn aan het ecosysteem. Maar dan moet er wel goed over nagedacht worden ...” 

Gamechanger

Ondanks het deprimerende toekomstbeeld is Harro hier volop enthousiast over. Als de markt er maar om gaat vragen … “We kunnen het in 30 jaar omdraaien.”  Als je maar wilt, kan er heel veel. De mannen komen met een prachtig voorbeeld van over de grens. “Er is een consortium gecreëerd waar Witteveen+Bos onderdeel van is, samen met FishFlow en Cordeel. We kunnen woestijnen vergroenen door duurzame ontzilting van zeewater op basis van duurzame energiebronnen – getij, zon en wind. Dan kun je zoveel water naar de woestijn pompen dat je daar bos kunt maken en dan draai je in 20 jaar het klimaat om; want het creëert wolken en uiteindelijk ook regen op die plek. Dat is een echte gamechanger. Hiermee voorzien we sterk groeiende bevolking op droge plekken als Afrika en het Midden-Oosten ook van een oplossing.” Een gamechanger, zoals onze woningcrisis dat ook kan zijn. 

Zolang onze portemonnee zwaarder weegt dan onze ecologie, draaien Luuk en Harro aan de economische knoppen om zo de ecologische crisis te bestrijden. Hoe woon jij over 40, 50 jaar?