Het is tijd voor een fluwelen revolutie

    Bart Steman
    Sustainability Consultant bij Royal HaskoningDHV

    Hij wenst geen Arabische-lente-taferelen, maar er moet wel iets gebeuren. We hebben een langetermijnvisie nodig en met een minister-president die roept: “Een visie is als een olifant die het zicht belemmert”, gaan we de energietransitie niet bewerkstelligen.

    “We staan voor de grootste ruimtelijke opgave sinds de woningnood vlak na de Tweede Wereldoorlog. Er waren toen veel woningen nodig, dat werd centraal gestuurd met een visie en dat is binnen afzienbare tijd opgelost. Inmiddels weten we dat de systemen uit die tijd geen duurzame zijn. De op fossiele economie gebaseerde leefomgeving en systemen waar we in zitten, moeten binnen nu en 30 jaar over naar een duurzaam systeem.”  

    Energietransitie

    Bart Steman, 26 lentes jong. Hij werkt als sustainability consultant bij Royal HaskoningDHV. Het is zijn fascinatie voor het Nederlandse landschap – waar hij graag op zijn racefiets doorheen crosst – in combinatie met de opgaven waar we voor staan, met in het bijzonder de energietransitie, waardoor hij er met plezier aan werkt. 

    Luxepositie

    “Nog een keer mijn leven erbij en we moeten er al bijna zijn.” Van nature is hij optimistisch en draagt hij met verve zijn verantwoordelijkheid richting ons nageslacht. “Ik wil graag een prettige, fijne, leefbare wereld.” Maar ook hij betrapt zich op gedachten als: Hoe gaan we dat doen? “Kijkend naar de wereld, zoveel miljard mensen. Voor Nederland heb ik nog wel hoop, wij zijn welvarend, hebben kennis, economische middelen en de durf om te investeren. Maar voor landen waar de basisbehoefte elektriciteit nog niet eens ingevuld wordt … Ik ben veel in Azië geweest, als je ziet wat daar de opgave is … Wij, met onze participatieprocessen en wet- en regelgeving hebben een situatie gecreëerd die hartstikke luxe is.” Maar de gemiddelde inwoner van Nederland is zich niet bewust van die luxepositie. “We zijn al druk genoeg met onze eigen problemen en door corona zijn we misschien nog wel meer naar onszelf gaan kijken.” 

    Verborgen infrastructuur

    En ook al is Bart hoopvol voor Nederland, het vacuüm waar we nu in zitten is iets waar we snel uit moeten. Hij legt uit hoe hij onze huidige situatie ziet. “Het is makkelijk om te zeggen dat zonne-energie, windenergie en kernenergie dé oplossingen zijn. Dat zijn die windmolens die niemand in zijn achtertuin wil en lelijke zonneparken die het landschap vervuilen.” Maar toch gaan die er komen. Wat daarbij hoort, is een nieuwe energie-infrastructuur. “Een voor velen verborgen systeem, onzichtbaar, misschien zelfs wel ontastbaar. Maar zo essentieel.” 

    Met ons huidige elektriciteitssysteem zitten we aan onze limiet. We stappen van centrale opwek over naar decentrale opwek en decentraal gebruik. Bart vergelijkt het met ons wegenstelsel. “Op de snelwegen van het elektriciteitsnet sta je in de file, op de provinciale wegen sta je muurvast. Dat betekent dat we een technische opgave hebben met betrekking tot uitbreiding, maar ook een organisatorische, want het kost makkelijk 5 tot 10 jaar voordat zo’n kabel verzwaard kan worden.”  

    Vacuüm

    En dat is het punt waarop we scheefgaan! Rekening houdend met de organisatorische kant van het verhaal moeten we nu investeren willen we iets realiseren. Een spanningsveld: we moeten onze energiesystemen niet alleen inrichten naar de mogelijkheden van nu, maar ook naar de wensen van de toekomst en de eventuele technische mogelijkheden van de toekomst. Maar decentraal wordt er afgewacht, want het is te duur vergeleken met wat we gewend zijn. “Die afwachtende houding, die impasse belemmert ons. Misschien is de warmtepomp over vijf jaar wel rendabel, maar dan is er misschien wel weer een andere ontwikkeling waar we op wachten …” Volgens Bart zitten we in een vervelend vacuüm waarin we naar elkaar blijven kijken en naar elkaar blijven wijzen. 

    Gevaar van decentralisatie

    Het gevaar van regie op lokaal niveau is dat je afwacht totdat de buurman die windmolen plaatst, want zelf wil je die niet. “We verplaatsen eigen pijn naar de buurgemeente.” Het gevolg: niemand acteert. Benieuwd naar Bart zijn visie op de huidige situatie? 

    “De nationale overheid heeft te veel gedereguleerd, afgestoten naar lokale en regionale overheden die qua kennis en middelen niet toegerust zijn om de opgaven die ze hebben waar te maken. Het gevaar van decentralisatie is dat er mooie plannen worden gemaakt, maar dat het ontbreekt aan coördinatie en sturing. Leg de regie terug bij een apart ministerie waar kennis en kunde in huis is en waar één visie voor Nederland uitgerold wordt, waar op dat niveau bepaalde keuzes gemaakt worden waar we dan maar mee te dealen hebben.” 

    Nationaal beleid

    Bart haalt de Vinexwijken erbij. “Dat was nationaal beleid, er werd gezegd: die wijken gaan we daar en daar ontwikkelen. Die urgentie, die manier van werken ontbreekt nu.” Met andere woorden: gemeenten mogen paspoorten uitgeven en gelijktijdig de wereld redden. “Hoe moet een gemiddelde ambtenaar deze transitie voor elkaar krijgen”, vraagt hij zich af. 

    Veel gemeenten maken gebruik van adviseurs, daarmee wordt de situatie inzichtelijk gemaakt en komt er bewustwording van wat nodig is. “Maar al die plannen … zonder centrale regie zou het zomaar kunnen dat het onderaan de streep zonde van het werk blijkt te zijn.” Volgens Bart vindt nu iedereen opnieuw het wiel uit en wordt er langs elkaar heen gepraat. 

    Leiderschap dus, dat is wat we nodig hebben volgens Bart. Geen pragmatisch kabinet dat handelt zonder stip op de horizon. De visie is gemarginaliseerd tot de oppositie. Waar visie is, zijn geen headlines, hippe talkshows en likes. “Het is misschien wel te veel een politiek spelletje geworden.” 

    Minder aanbod

    We moeten los van de waan van de dag. 17 miljoen mensen moeten hun gedrag aanpassen. “Veel mensen weten dit wel, maar gaan vervolgens naar de supermarkt en kopen kiloknallers verpakt in te veel plastic.” We hebben het onszelf te makkelijk gemaakt, we zijn te veel luxe gewend. We hebben altijd elektriciteit, het licht gaat altijd aan. Maar is dit houdbaar? “Alles is gericht op meer, meer, meer. Volgens mij worden we daar als maatschappij juist slechter van. Misschien moeten we maar gewoon eens accepteren dat het er niet is of dat we het met minder aanbod van energie moeten doen en daar ons leven op aanpassen.” Hij realiseert zich dat dit niet direct een populaire uitspraak is, maar de tijd om concessies te doen is nu wel aangebroken. 

    Nieuwe fiets

    Zoals gezegd stapt Bart in zijn vrije tijd graag op de racefiets. Als we het huidige tempo van de energietransitie vergelijken met een fiets, dan is het een oude, krakende stationsfiets met lekke banden. Het is hoog tijd voor een elektrische fiets en een goede fietsenmaker. “En een goede conditie, want we hebben een lange adem nodig voor deze transitie.”

    Lees verder

    Bloggers uitgelicht

    Kirsten Bekkers
    Kirsten Bekkers
    Ruimtelijk onderzoeker conceptontwikkeling
    Daniël Poolen
    Daniël Poolen
    Senior Sustainability Researcher at Rabobank
    Astrid Nienhuis
    Astrid Nienhuis
    Burgemeester gemeente Heemstede
    Andy van den Dobbelsteen
    Andy van den Dobbelsteen
    Hoogleraar Climate Design & Sustainability, fac. Bouwkunde TU Delft